CSUR Sortzetiko gaixotasun metabolikoak

Zer dira Gaixotasun Metaboliko Hereditarioak?

Gaixotasun metaboliko hereditarioak (GMH) metabolismoari —hau da, gorputzari energia lortzea eta funtsezko osagaiak elikagaietatik abiatuta eraikitzea ahalbidetzen dioten erreakzio kimikoen multzoa— eragiten dioten nahasmendu genetiko ezohikoen multzoa dira. Gaixotasun horiek, gehienetan, entzima edo proteina espezifiko baten gabeziaren ondorio dira; horrek bide metaboliko batek behar bezala ez funtzionatzea eragiten du. Ondorioz, substantzia toxikoak metatu egiten dira edo funtsezko konposatuen defizita sortzen da, eta horrek eragin larria izan dezake gizabanakoaren osasunean.

GMHen etiologia genetikoa da. Normalean modu autosomiko errezesiboan heredatzen dira, hau da, haur batek genearen bi kopia akastun (guraso bakoitzetik bat) jaso behar ditu gaixotasuna garatzeko. X kromosomari lotutako motak ere badaude, batez ere gizonei eragiten dietenak, eta, gutxiagotan, herentzia autosomiko menderatzaile edo mitokondrialekoak.

Gaixotasun indibidual bakoitza oso ohikoa ez bada ere, oro har GMHek prebalentzia esanguratsua dute. Gaur egun, 1.400 patologia inguru deskribatu dira, eta gaixotasun horien intzidentzia orokorra bizirik jaiotako 800 haurreko kasu batekoa dela kalkulatzen da, gutxi gorabehera.

Motak

GMHak eragindako bide metabolikoaren arabera sailkatzen dira. Hona hemen talde nagusiak:

• Aminoazidoen metabolismo-akatsak: besteak beste, fenilzetonuria, tirosinemia eta homozistinuria.
• Karbohidratoen metabolismo-akatsak: hala nola galaktosemia, fruktosarekiko intolerantzia hereditarioa eta glukogenosia.
• Lipidoen metabolismo-akatsak: hala nola gantz-azidoen beta oxidazioaren akatsak, gantzak energia-iturri gisa behar bezala erabiltzea eragozten dutenak
• Metabolismo energetiko mitokondrialaren akatsak: mitokondrietan energia ekoizteari eragiten diote, eta hainbat organo arriskuan jar ditzakete.
• Azidemia organikoak: hala nola azidemia metilmalonikoa, propionikoa, isobalerikoa eta glutarikoa, azido toxikoak odolean metatzea eragiten dutenak.
• Metaketa lisosomaleko gaixotasunak: hala nola mukopolisakaridosia, Pomperen gaixotasuna, lipasa azido lisosomalaren eskasia (LAL-D), Gaucherren gaixotasuna, ASMD, Fabry... zelulen barruan degradatu gabeko produktuak metatzea eragiten dutenak.

Gaixotasun metaboliko hereditarioak nahasmendu genetikoen multzo anitza dira, eta, banaka arraroak izan arren, eragin kliniko handia dute. Diagnostiko goiztiarrak eta arreta egokiak nabarmen hobetu dezakete pazienteen bizi-kalitatea.

Diagnostikoa

Jaioberrien baheketa-programei esker, patologia horietako asko etapa goiztiarretan detekta daitezke, baita sintoma klinikoak agertu aurretik ere, eta, horri esker, tratamendu goiztiarra has daiteke, eta, kasu askotan, konplikazio larriak prebenitu.

Gaixotasun metaboliko hereditarioak diagnostikatzeko, Gurutzetako Unibertsitate Ospitaleko Metabolismoko laborategia daukagu, Biokimikako asistentzia-laborategian integratua. Kalitatea Kudeatzeko Sistemaren Arauaren (ISO 9001:2015) araberako laborategia da, eta kanpoko QC programetara eta trebakuntza diagnostikorako “European Research Network for Evaluation and Improvement of Screening, Diagnosis and treatment of Inherited Metabolic Disease” (ERNDIM) programetara atxikita dago 11 programetarako.

Zerbitzu-zorroak honako hauek hartzen ditu barne:

• Aminoazidoak plasman, gernuan eta Lzr-n
• Azido organikoak gernuan, sukzinilazetona gernuan eta odola paperean (DBS)
• Kreatinaren metabolismoa (Guanidinoazetatoa eta kreatina)>
• Azilkarnitinak plasman eta DBSn
• Metilmalonikoa plasman
• Glukosaminoglikanoak (GAGak), gernuko oligosakaridoak
• Biotinidasa, laktatoa, pirubatoa, 3-hidroxibutiratoa, azetoazetatoa, behazun-azido plasmatikoak
• Gantz-azido askeak (NEFAS), gantz-azido poliasegabeak (PUFAS) plasman
• Lisosfosfatidilkolinak plasman eta DBSn
• Sialotransferrinak serumean
• Fibroblast growth factor (FGF21) plasman

Gaixotasun metaboliko hereditarioen diagnostikoa egiteko, Gurutzetako Unibertsitate Ospitaleko Metabolismo Laborategia dugu.

Trantsizio-programa

Pediatriatik helduen medikuntzara igarotzea, askotan, aldaketa traumatikoa izaten da pazienteentzat. Profesional berberek hainbat urtez jarraipena egin ondoren, beste talde batek baloratzera aldatzea une kritikoa izan daiteke. Gainera, aintzat hartu behar da nerabezaroa garai konplexua dela eta etapa horretan erantzukizunak pixkanaka bereganatzen direla; hortaz, funtsezko urratsa dela uste dugu.

Horregatik, trantsizio-programa bat dugu, zainketei jarraitutasuna emateko.

Gaixotasun metabolikoetako pediatriako eta helduen medikuntzako espezialistek elkarrekin baloratzen dituzte pazienteak kontsultan. Garrantzitsua da ulertzea trantsizio hori prozesu mailakatua eta malgua dela, eta laguntza psikologikoa eta hezkuntzakoa ematen duten diziplina anitzeko taldeek ematen dutela arreta.

Azken helburua da pazienteak autonomia lortzea urteak igaro ahala, eta jarraipen medikoarekin jarraitzea une oro.

Irakaskuntza

Gaixotasun Metaboliko Hereditarioen Unitatean uste dugu pazienteei arreta hobea eskaini ahal izateko profesionalek jarduera asistentziala irakaskuntza eta ikerketarekin konbinatu behar dugula.

Irakaskuntzari dagokionez, unitateak zera ematen du:

1. Graduko unibertsitate-prestakuntza. Javier de las Heras doktorea irakasle titularra da EHUko Medikuntza Fakultateko Pediatria Sailean.
2. Graduondoko unibertsitate-prestakuntza:
   • Arreta Goiztiarreko Masterra (EHU). Irakaslea: Javier de las Heras doktorea.
   • Sortzetiko Gaixotasun Metabolikoetako masterra. Santiago de Compostelako Unibertsitatea. Irakasleak: Javier de las Heras doktorea eta Leticia Ceberio doktorea.
3. Gainera, osasuneko gainerako profesionalentzako prestakuntza-jardueretan ere parte hartzen da maiz (bertan, estatuan eta nazioartean), honako helburu hauekin:
   • Profesionalek Gaixotasun Metaboliko Hereditarioei buruzko oinarrizko prestakuntza mantentzea, guztiak ere prebalentzia txikikoak.
   • Patologiei buruzko kontzientziazioa areagotzea eragin-eremuko profesional medikoen artean, batez ere tratamendu eraginkorra dutenen inguruan.
   • Hurbiltasun- eta konfiantza-giroa sortzea, gaixotasun metaboliko hereditario baten susmoa izanez gero, pazientearekiko harremana eta haren deribazioa prozesu erraza, azkarra eta zuzena izan dadin.
4. Pazienteen elkarteentzako prestakuntza-/informazio-jardueretan ere maiz parte hartzen da.

Ikerkuntza

Gaixotasun Metaboliko Hereditarioen Unitatean uste dugu pazienteei arreta hobea eskaini ahal izateko profesionalek jarduera asistentziala irakaskuntza eta ikerketarekin konbinatu behar dugula.

Gaixotasun metaboliko hereditarioei buruzko ikerketa Metabolismoaren Sortzetiko Nahasmenduen Taldearen bidez egiten dugu Biobizkaia Osasun Ikerketa Institutuan, Javier de las Heras doktoreak koordinatuta.

Esteka honen bidez, Metabolismoaren Sortzetiko Nahasmenduen Taldearen webgunean sar zaitezke:

Metabolismoaren sortzetiko nahasmenduak

Gure ikerketa-taldea Gaixotasun Arraroen CIBERi lotutako talde klinikoa da (CIBER-ER) (http://bier.ciberer.es), eta lehiaketa-deialdien bidez finantzatutako ikerketa akademikoa egiten dugu. Gaixotasun arraroen hainbat erregistrotan parte hartzen dugu, bai estatuan, bai nazioartean, bai eta gure pazienteei eskaintzeko saiakuntza klinikoetan ere.

• E-HOD: Europar Batasunak finantzatutako Homozistinurien eta Metilazio Akatsen Europako Sarea eta Erregistroa (E-HOD; CHAFEA akordioa, 2012 12 02 zk.). E-HOD 2013an sortu zen. Gaur egun erregistroak homozistinuriek edo metilazio-akatsek eragindako 700 paziente baino gehiagoren luzetarako datuak biltzen ditu.
• U-IMD:Gaixotasun Metaboliko Hereditarioen Erregistro Bateratua, Europar Batasunak finantzatua (U-IMD; CHAFEA akordioa, 777259 zk.). 2018an sortu zen, MetabERNen erregistro ofizial gisa. Gaur egun U-IMD erregistroak gaixotasun metaboliko hereditarioak dituzten 2.600 pazienteren baino gehiagoren luzetarako datuak ematen ditu.

Saiakuntza kliniko aktiboak (2025eko maiatza)

• 1/2 faseko azterketa, nazioartekoa, irekia, dosia optimizatzekoa, mRNA-3705aren segurtasuna, onargarritasuna, farmakodinamika eta farmakozinetika ebaluatzeko metilmalonil-CoA mutasa eskasiagatik isolatutako azidemia metilmalonikoa duten parte-hartzaileetan.
• Azterketa globala, 1/2 fasekoa, irekia eta dosia optimizatzekoa, mRNA-3927ren segurtasuna, farmakodinamika eta farmakozinetika ebaluatzeko azidemia propionikoa duten parte-hartzaileetan.
• Hedapen irekiko azterlana, 1/2 fasekoa eta mundiala, mRNA-3705ren jarduera klinikoa eta epe luzeko segurtasuna ebaluatzeko mRNA-3705ren beste azterketa kliniko batzuetan aurretik sartutako parte-hartzaileetan.
• A long-term follow-up study to evaluate the safety and efficacy of adeno-associated virus (AAV) serotype 8 (AAV8)-mediated gene transfer of human ornithine transcarbamylase (OTC) in adults with late-onset OTC defienc
• Bi kohorteren (imigluzerasarekin edo gabe) azterketa multizentriko irekia, eliglustataren farmakozinetika, segurtasuna eta eraginkortasuna ebaluatzeko 1. motako eta 3. motako Gaucherren gaixotasuna duten paziente pediatrikoetan.